J.J. Voskuil

Johannes Jacobus Voskuil (Den Haag, 1 juli 1926 – Amsterdam, 1 mei 2008) was een Nederlandse schrijver en wetenschappelijk medewerker. Hij studeerde Nederlandse taal- en letterkunde en werkte decennialang bij het P.J. Meertens-Instituut, het volkskundig onderzoeksinstituut in Amsterdam dat later model zou staan voor het bureau uit zijn beroemdste werk. Voskuil schreef in een nuchtere, registrerende stijl die het alledaagse — vergaderingen, collega's, kleine ergernissen, wandelingen — tot literatuur verhief.

Zijn romandebuut Bij nader inzien verscheen in 1963: een lijvige roman over een vriendenkring van Amsterdamse studenten Nederlands die langzaam uit elkaar groeit. Het boek vond aanvankelijk een beperkt maar trouw lezerspubliek en geldt inmiddels als een sleutelwerk over de naoorlogse intellectuele generatie. Tussen zijn fictie door publiceerde Voskuil wetenschappelijke studies, onder meer over de geschiedenis van het Nederlandse boerenhuis en over volkskundige onderwerpen.

De doorbraak kwam pas op zijn zeventigste, met de zevendelige romancyclus Het Bureau (1996–2000), uitgegeven door G.A. Van Oorschot. In ruim vijfduizend bladzijden volgt de lezer alter ego Maarten Koning door dertig jaar kantoorleven, van Meneer Beerta en Vuile handen tot De dood van Maarten Koning. De cyclus is even minutieus als hypnotiserend: Voskuil noteert gesprekken, irritaties en routines met een geduld dat zeldzaam is in de Nederlandse literatuur. In 1997 ontving hij voor Meneer Beerta en Vuile handen (beide verschenen in 1996) de Ferdinand Bordewijk-prijs; een jaar later won Plankton de Libris Literatuur Prijs. Het Bureau werd in 2007 door NRC opgenomen in de lijst van beste Nederlandse romans.

Na de cyclus bleef Voskuil publiceren: Requiem voor een vriend (2002) en de wandeldagboeken Terloops. Voettochten 1957-1973 (2004) en Buiten schot. Voettochten 1974-1982 (2005), gevolgd door een derde deel over de voettochten 1983-1992 uit 2006. Postuum verschenen onder meer Binnen de huid (2009), Jeugdherinneringen (2010) en de roman De buurman (2012). Recenter bracht Van Oorschot grote delen van zijn dagboeken uit, waaronder Bijna een man. Dagboeken 1939-1956 (2022) en Uitzicht op geluk. Dagboeken 1974-1976 (2023). Het Bureau is inmiddels in het Duits vertaald bij Verbrecher Verlag.

Voor wie Voskuil nog niet kent is Bij nader inzien het meest toegankelijke beginpunt: een afgeronde roman die de toon en thematiek van zijn latere werk al volledig in zich draagt. Wie zich aan de cyclus durft te wagen, begint bij Meneer Beerta — het eerste deel van Het Bureau, nog altijd leverbaar bij Van Oorschot. De dagboeken vormen een mooi vervolg voor lezers die eenmaal verslaafd zijn geraakt aan Voskuils stem.