Jeroen Brouwers

Jeroen Godfried Maria Brouwers (Batavia, 30 april 1940 – Maastricht, 11 mei 2022) was een Nederlands schrijver, journalist en essayist. Hij werd geboren in de hoofdstad van het toenmalige Nederlands-Indië en bracht zijn vroegste jaren door in de Japanse interneringskampen Kramat en Tjideng, waar zijn grootouders omkwamen. Na de oorlog en een tussenstop in Balikpapan repatrieerde het gezin naar Nederland. Van zijn tiende tot zijn zestiende werd Brouwers ondergebracht in rooms-katholieke pensionaten, onder meer bij de Franciscanen in Bleijerheide — twee biografische ervaringen, kamp en kostschool, die zijn hele oeuvre zouden voeden. In 1955 haalde hij in Delft zijn mulo-diploma.

Na zijn militaire dienst bij de Marine Inlichtingen Dienst werkte Brouwers vanaf 1961 als leerling-journalist bij De Gelderlander in Nijmegen, en vervolgens bij De Geïllustreerde Pers in Amsterdam, waar hij redacteur werd van het blad Romance (later Avenue). Zijn literaire debuut volgde in 1964 met de verhalenbundel Het mes op de keel. In datzelfde jaar verhuisde hij naar Brussel, waar hij tot 1976 als redactiesecretaris en later (hoofd)redacteur werkte bij Uitgeverij Manteau. Die Belgische jaren waren vormend: hij redigeerde en herschreef manuscripten van anderen en bouwde gestaag aan zijn eigen werk. Een verhouding met de tien jaar jongere Anne Walravens en haar zelfmoord in 1973 werden, zo blijkt uit zijn latere romans, een sleutelmoment dat in steeds nieuwe gedaantes in zijn proza zou terugkeren.

Na een breuk met Manteau-directeur Julien Weverbergh wijdde Brouwers zich volledig aan het schrijven. De onvoorwaardelijke keuze voor het schrijverschap is het uitdrukkelijke thema van Winterlicht (1984). Internationaal en nationaal vestigde hij zijn naam echter vooral met Bezonken rood (1981), de autobiografische roman over zijn jeugd in het kamp Tjideng en de levenslange nawerking daarvan. Het boek werd in 1988 in het Engels vertaald als Sunken Red en kreeg in 1995 in Frankrijk de Prix Femina étranger. Samen met Het verzonkene en De zondvloed vormt Bezonken rood een drieluik over zijn Indische jeugd; de drie boeken werden later in één band uitgebracht. Ook het kostschoolverleden kreeg een eigen roman: Het hout (2014), waarvan in 2018 een toneelbewerking verscheen.

Brouwers' signatuur ligt in de manier waarop hij autobiografie en fictie verstrengelt. Terugkerende motieven zijn het kamp, het katholieke internaat, de zelfmoord van een geliefde, het ouder worden, en het schrijverschap zelf als bestaansvorm. Zijn bibliografie laat zien hoezeer hij die thema's ook expliciet als essayist onderzocht: De laatste deur (2017) is een omvangrijke studie over zelfmoord in de Nederlandstalige letteren, en Over Godfried Bomans (2013) is een schrijversportret van de hand van een collega-stilist. Met circa vijfenzestig boeken in nog geen zestig jaar tijd behoort hij volgens Wikipedia tot de productiefste schrijvers van zijn generatie, en wordt hij daar tot de grote Nederlandse schrijvers gerekend.

In de laatste twee decennia van zijn leven bleef Brouwers' productie hoog. Geheime kamers (2000) verwerkte zijn ervaring van het wonen op een woonboot in Uitgeest. Daarna volgden onder meer Datumloze dagen, Bittere bloemen en Het hout. In 2020 verscheen Cliënt E. Busken, de monoloog van een oude man in een verzorgingstehuis, waarmee hij in 2021 de Libris Literatuur Prijs won. Kroniek van een karakter (2021) bundelt dagboekachtig materiaal, en in 2022 — het jaar van zijn overlijden — verscheen Alles echt gebeurd. Postuum kwam in 2024 Het tuurtouw uit. Zijn werk verscheen jarenlang bij Atlas Contact, dat ook een groot deel van zijn oudere titels in herdruk hield.

De lijst bekroningen is omvangrijk. Brouwers ontving in 1989 de Ferdinand Bordewijk Prijs voor De zondvloed, in 1993 de Constantijn Huygens-prijs voor zijn gehele oeuvre, in 1995 de Prix Femina étranger voor Bezonken rood, in 2001 de Multatuli-prijs en in 2021 de Libris Literatuur Prijs voor Cliënt E. Busken. Sinds 1992 was hij lid van de Orde van de Vlaamse Leeuw en sinds 1993 ridder in de Belgische Kroonorde. In 2007 kende de Taalunie hem de Prijs der Nederlandse Letteren toe — de hoogste literaire onderscheiding in het Nederlandse taalgebied — maar Brouwers weigerde die uiteindelijk omdat hij het prijzengeld van €16.000 te laag vond voor een heel oeuvre. Het tekent de schrijver: rechtlijnig, polemisch, niet bereid tot decorum als hij de zaak niet vertrouwde. In 2024 verleende de Radboud Universiteit hem postuum een eredoctoraat.

Voor wie Brouwers nog niet kent, zijn er verschillende ingangen, afhankelijk van wat je zoekt. Wil je begrijpen wat hem als schrijver heeft gevormd, dan is Bezonken rood het logische beginpunt: een korte, hevige roman over het kamp Tjideng en de moeder die hij daar zag breken, en het boek dat hem internationaal op de kaart zette. Voor wie liever instapt bij de bekroonde late Brouwers is Cliënt E. Busken een uitstekend startpunt — compact, bijtend, en met de Libris-prijs van 2021 op zak laat het zien hoe scherp zijn stem tot het eind bleef. Wie houdt van de combinatie van internaatsherinnering en romankunst kan terecht bij Het hout (2014), waarin de wereld van de katholieke kostschool die hij zelf doorstond tot fictie wordt verwerkt. Wil je hem als essayist leren kennen, dan biedt De laatste deur een indringend, persoonlijk gekleurd panorama van zelfmoord in de Nederlandstalige literatuur.