Olga Tokarczuk

Olga Nawoja Tokarczuk werd op 29 januari 1962 geboren in Sulechów, een stadje in het westen van Polen niet ver van Zielona Góra. Ze groeide op in Klenica, op het Poolse platteland, als dochter van twee leraren; haar vader beheerde een schoolbibliotheek waar ze haar liefde voor literatuur ontdekte. Een van haar grootmoeders was van Oekraïense afkomst — haar familie was na de Tweede Wereldoorlog hervestigd vanuit de voormalige Poolse oostgebieden. Na haar middelbare school in Kietrz studeerde ze klinische psychologie aan de Universiteit van Warschau, waar ze in 1985 afstudeerde. Daarna werkte ze als psychotherapeut in Wrocław en Wałbrzych. Sinds 1998 woont Tokarczuk in Nowa Ruda, waar ze sinds 2015 het jaarlijkse literatuurfestival Festiwal Góry Literatury organiseert.

Haar literaire debuut maakte ze al in 1979, toen ze onder het pseudoniem Natasza Borodin twee korte verhalen publiceerde in het scouting-tijdschrift Na Przełaj. In 1989 verscheen haar eerste dichtbundel, Miasta w lustrach, gevolgd door haar eerste roman Podróż ludzi księgi in 1993 — beide niet in het Nederlands vertaald. Ze deed losse baantjes in Londen om haar Engels te verbeteren en kreeg literaire beurzen in de Verenigde Staten (1996) en Berlijn (2001/02). Op een gegeven moment besloot ze haar werk als psychotherapeut op te geven om zich volledig op de literatuur te richten; ze verklaarde dat ze zich "neurotischer dan haar cliënten" voelde.

De doorbraak in Polen kwam met twee romans: Prawiek i inne czasy uit 1996, in 1998 door Karol Lesman vertaald als Oer en andere tijden, en Dom dzienny, dom nocny uit 1998, in 2000 vertaald als Huis voor de dag, huis voor de nacht. Internationaal kwam de erkenning toen Bieguni (2007) — in het Nederlands door Greet Pauwelijn vertaald als De rustelozen — in 2018 de International Booker Prize won voor de Engelse vertaling Flights. Het boek had in Polen al in 2008 de prestigieuze Nike-prijs binnengehaald, zowel de jury- als de publieksprijs. In oktober 2019 werd bekend dat haar de Nobelprijs voor Literatuur over het jaar 2018 was toegekend, met als motivatie "a narrative imagination that with encyclopedic passion represents the crossing of boundaries as a form of life".

Het Zweedse Nobelcomité benoemde precies wat lezers van Tokarczuk al langer wisten: haar werk leeft van grensoverschrijding — tussen genres, tijdperken, mens en dier, mythe en feit. De Engelse Wikipedia benadrukt de "mythische toon" van haar schrijven. Haar romans bewegen vaak van het concrete plattelandsleven naar het kosmische en terug; in De rustelozen verbindt ze fragmenten over reizen, anatomie en rusteloosheid tot een geheel zonder klassieke plotstructuur. In Jaag je ploeg over de botten van de doden — vertaald in 2020 door Charlotte Pothuizen en Dirk Zijlstra — is de verteller een oudere vrouw die in een Pools grensdorp astrologie en William Blake combineert met haar verzet tegen de jacht. Filmregisseur Agnieszka Holland verfilmde dit boek in 2017 als Pokot (internationaal Spoor).

Na de Nobelprijs verschenen in Nederlandse vertaling onder meer De Jacobsboeken (2019, vertaald door Karol Lesman), een ruim duizend pagina's tellende historische roman over de achttiende-eeuwse mystieke leider Jakob Frank, die door uitgeverij Penguin in het Engels werd uitgebracht na zeven jaar vertaalwerk. In 2023 volgden De tedere verteller, een essaybundel die teruggrijpt op haar Nobellezing, en Empusion. Een natuurgeneeskundig griezelverhaal, gesitueerd in een sanatorium en door Lesman uit het Pools vertaald. De Nederlandse edities verschijnen bij De Geus, onderdeel van Singel Uitgeverijen. Karol Lesman is verantwoordelijk voor het grootste deel van haar Nederlandse vertalingen; voor de meer recente titels traden ook Pothuizen en Zijlstra aan, en De rustelozen werd vertaald door Greet Pauwelijn.

Tokarczuk behoort tot de meest bekroonde Poolse auteurs van haar generatie. Behalve de Nobelprijs (2019) en de International Booker Prize (2018) ontving ze de Nike-prijs in 2008 voor De rustelozen en opnieuw in 2015 voor De Jacobsboeken — beide keren met zowel jury- als publieksprijs; de publieksprijs van de Nike won ze in totaal vijfmaal. Daarnaast volgden de Vilenica-prijs (Slovenië, 2013), de Brückepreis (Duits-Pools, 2015), de Prix Jan Michalski (Zwitserland, 2018), de Prix Laure-Bataillon (Frankrijk, 2019) en in 2024 de Europese Literatuurprijs voor Empusion. Haar werk is in bijna veertig talen vertaald, wat haar tot een van de meest vertaalde hedendaagse Poolse auteurs maakt. The Books of Jacob stond in 2022 op de shortlist van de International Booker Prize.

In Polen is haar positie niet onomstreden. Sommige Poolse nationalisten, onder wie Waldemar Bonkowski van de PiS, hebben haar werk als "on-Pools" bestempeld. Tokarczuk noemt zichzelf nadrukkelijk patriot en wijst de aanvallen op haar af als xenofoob en racistisch. Die spanning tussen kosmopolitische verbeelding en lokale wortels — Nowa Ruda, het Silezische grensland, de Poolse geschiedenis — is een constante in haar publieke optreden én in haar boeken.

Voor wie zonder voorkennis wil beginnen: Jaag je ploeg over de botten van de doden is de meest toegankelijke ingang — een relatief korte roman met een uitgesproken vertelster, opgehangen aan een misdaadintrige, en daardoor het minst formeel experimenteel. Wie liever Tokarczuks signatuur in puurste vorm wil ervaren, leest De rustelozen: het boek dat haar de International Booker Prize bezorgde, opgebouwd uit honderdzestien fragmenten over reizen en lichamelijkheid, ideaal voor lezers die niet aan een rechte plotlijn gehecht zijn. Wie tijd en doorzettingsvermogen heeft, kan zich aan haar magnum opus wagen: De Jacobsboeken, een historische roman van duizend pagina's waarvoor ze in 2015 voor de tweede keer de Nike-prijs ontving — geen lichte instap, maar het boek waarop haar Nobelprijs grotendeels rust.