Haruki Murakami

Haruki Murakami (Kyoto, 12 januari 1949) is een Japanse schrijver en vertaler. Hij groeide op in de omgeving van Kobe, in een gezin waarin beide ouders Japanse literatuur doceerden, maar raakte als jongere juist in de ban van Amerikaanse en Europese schrijvers — Franz Kafka, Fjodor Dostojevski, Kurt Vonnegut, Richard Brautigan, Jack Kerouac. Die westerse oriëntatie, ongebruikelijk voor een Japanse romanschrijver van zijn generatie, vormt de kern van zijn schrijverschap en leverde hem volgens de Engelstalige Wikipedia binnen het Japanse literaire establishment lange tijd het etiket "un-Japanese" op. Murakami zelf herinnert zich dat hij een "black sheep in the Japanese literary world" was. Hij studeerde toneel aan de Waseda-universiteit in Tokio, waar hij zijn vrouw Yoko ontmoette.

Voordat Murakami begon te schrijven, runde hij van 1974 tot begin jaren tachtig samen met Yoko de jazzbar Peter Cat in Tokio. Pas na zijn dertigste zette hij de stap naar fictie. Zijn debuut Luister naar de wind (Kaze no uta o kike) verscheen in 1979 en leverde hem de Gunzo Prize for New Writers op. Het werd snel gevolgd door Flipperen in 1973 (1980) en De jacht op het verloren schaap (1982) — drie boeken die later bekend zouden worden als de Rat-trilogie en de toon zetten voor wat komen ging: een mannelijke, vaak naamloze ik-verteller, jazz en popmuziek op de achtergrond, en een werkelijkheid die ongemerkt kantelt naar het onheilspellende.

De doorbraak kwam in 1987 met Norwegian Wood (Noruuei no mori), genoemd naar het Beatles-nummer en op het eerste gezicht een realistische, nostalgische roman over een student die terugkijkt op zijn jaren in Tokio en zijn liefde voor twee zeer verschillende vrouwen. Het boek werd in Japan miljoenen keren verkocht en maakte Murakami tot een nationale beroemdheid; in 2010 werd het verfilmd door Trần Anh Hùng. Mede onder druk van die plotselinge bekendheid verliet hij Japan in 1986, reisde door Europa en woonde een tijd in de Verenigde Staten, waar hij lesgaf aan Princeton. In die periode schreef hij Dans, dans, dans (1988), Ten zuiden van de grens (1992) en De opwindvogelkronieken (1994).

De handtekening van Murakami is intussen herkenbaar geworden: een soepel vertellende ik-figuur, een traag inzakkende werkelijkheid waarin pratende katten, verdwijnende echtgenotes, putten en parallelle werelden hun intrede doen, en een montuur van westerse popcultuur — Beatles, Beach Boys, jazzplaten, whisky, spaghetti. De Engelstalige Wikipedia karakteriseert zijn werk als magisch-realistisch en wijst op uitstapjes naar science fiction, fantasy en misdaad. Terugkerende motieven — eenzaamheid, verlies, het zoeken naar een verdwenen vrouw of een verdwenen zelf, de aantrekkingskracht van een onderwereld die net naast de gewone wereld ligt — keren in vrijwel elke roman terug, of het nu de monumentale Kafka op het strand (2002) is, het drieluik 1Q84 (2009-2010) of de tweedelige De moord op Commendatore (2017).

Naast de grote romans schreef Murakami diverse verhalenbundels, waaronder De olifant verdwijnt (1993), Na de aardbeving (2000), Blinde wilg, slapende vrouw (2005), Mannen zonder vrouw (2016) en Eerste persoon enkelvoud (2020). Een van de verhalen uit De olifant verdwijnt, "Barn Burning", werd in 2018 door Lee Chang-dong verfilmd als Burning. Daarnaast publiceerde hij non-fictie: Underground (1997), een mondelinge geschiedenis van de saringasaanval in de metro van Tokio, en het persoonlijke Waarover ik praat als ik over hardlopen praat (2007), waarin hij zijn schrijverschap verbindt met zijn passie voor langeafstandslopen — hij volbracht meerdere marathons, triatlons en in 1996 een ultramarathon van 100 kilometer rond het Saromameer. Zijn meest recente roman is De stad en zijn onvaste muren (2024); voor 2026 staat de bundel Jazzportretten op de Nederlandse uitgeefkalender.

Murakami is internationaal een van de meest gelezen literaire schrijvers van dit moment. Zijn werk is in vijftig talen vertaald en miljoenen keren verkocht buiten Japan. De prijzenlijst is lang: naast de Gunzo Prize ontving hij onder meer de Tanizaki Prize, de Yomiuri Prize for Literature, de Noma Literary Prize, de World Fantasy Award, de Frank O'Connor International Short Story Award, de Franz Kafka Prize, de Jerusalem Prize en de Princess of Asturias Awards. 1Q84 werd door een enquête van het Japanse dagblad Asahi Shimbun onder literaire experts uitgeroepen tot het beste werk van het Heisei-tijdperk (1989-2019). Zijn fictie polariseert: editor Gary Fisketjon noemde hem "a truly extraordinary writer", Steven Poole van The Guardian rekende hem tot "the world's greatest living novelists", terwijl het Japanse establishment hem lang met argwaan bekeek. In het Nederlands taalgebied verschijnt zijn werk bij Atlas Contact, met vaste vertalers als Jacques Westerhoven, Elbrich Fennema en Luk Van Haute.

Wie nieuw is bij Murakami staat voor een omvangrijk, onderling verbonden oeuvre. Voor lezers die willen weten waarom Murakami in Japan een fenomeen werd: begin bij Norwegian Wood — relatief realistisch, compact, en de roman die de doorbraak markeerde. Wie juist de magisch-realistische Murakami zoekt, met pratende katten, parallelle werelden en een hypnotiserend trage opbouw, kan het beste beginnen bij Kafka op het strand (2002), vaak gezien als zijn meest toegankelijke grote roman. Lezers die liever niet meteen aan een dikke roman beginnen, vinden in Waarover ik praat als ik over hardlopen praat een persoonlijke ingang tot zijn denken over schrijven en discipline; de verhalenbundel Mannen zonder vrouw biedt een vergelijkbaar laagdrempelige kennismaking met zijn fictie.