Renate Dorrestein

Renate Maria Dorrestein (Amsterdam, 25 januari 1954 – Aerdenhout, 4 mei 2018) was een Nederlandse schrijfster, journaliste en feministe. Ze groeide op in een rooms-katholiek advocatengezin in Amstelveen, ging naar een katholieke lagere school onder leiding van nonnen en doorliep het gymnasium aan het Keizer Karel College. Na haar middelbare school werkte ze als leerling-journalist bij Libelle en Panorama; de reizen die ze voor die bladen maakte waren volgens haarzelf vormend voor haar persoonlijkheid en haar latere schrijfstijl. Vanaf 1977 publiceerde ze freelance in onder meer Het Parool, Viva, Onkruid en Opzij, waarvan ze tussen 1982 en 1987 redacteur was.

Als romancier debuteerde Dorrestein in 1983 met Buitenstaanders. In de jaren tachtig volgden in hoog tempo Vreemde streken (1985), Noorderzon (1986), Een nacht om te vliegeren (1987), Korte metten (1988) en Het perpetuum mobile van de liefde (1988), de autobiografische roman over de zelfmoord van haar jongere zus in 1981 — een gebeurtenis die volgens haarzelf van grote invloed bleef op haar persoonlijkheid en schrijverschap. In 1986 was ze betrokken bij de oprichting van de Anna Bijns Stichting, die elke twee jaar de Anna Bijns Prijs uitloofde voor 'de vrouwelijke stem in de letteren'.

Dorrestein stond bekend als de eerste Nederlandse auteur die succesvolle boeken schreef in het gothic novel-genre. Tot haar bekendste romans behoren Een hart van steen (1998), Verborgen gebreken (1996) — dat in 2004 door Paula van der Oest werd verfilmd — Zonder genade (2001) en Het duister dat ons scheidt (2003). Het zijn boeken waarin huiselijke decors en familiegeheimen kantelen naar iets onheilspellends; het gothic-element zit in de sfeer, niet in spookhuizen. Een hart van steen verscheen in Engelse vertaling als A Heart of Stone (VS en VK), Zonder genade als Without Mercy en Het duister dat ons scheidt als The Darkness That Divides Us, vertaald door Hester Velmans.

Naast romans schreef Dorrestein opvallend persoonlijk en geëngageerd non-fictie. Het perpetuum mobile van de liefde (1988) ging over de zelfmoord van haar zus; Heden ik (1993) beschreef de ziekte myalgische encefalomyelitis (ME), die zich in 1991 bij haar aandiende en ruim tien jaar haar leven beheerste. In datzelfde jaar 1993 richtte ze het ME-Fonds op ter bevordering van onderzoek naar ME/CVS; het fonds moest begin 2004 wegens geldgebrek worden opgeheven. Een buitenbeentje in haar oeuvre is Vóór alles een dame (1989), een 'kalenderroman' met een aflevering per dag, aforismen, verjaardagen van schrijfsters en recepten rond het thema 'de taart als leerobject'. Met Mijn zoon heeft een seksleven en ik lees mijn moeder Roodkapje voor (2006) zorgde ze voor een primeur: op haar initiatief was achterin reclame opgenomen voor een product voor vrouwen in de overgang.

Haar feministische engagement bleef het hele oeuvre voeden. Ze was 'ambassadeur' van het feministische online-tijdschrift LOVER en schreef essays als Haar kop eraf. Alice als ideale heldin voor hedendaagse feministes (1988). Op uitnodiging van de CPNB schreef ze het Boekenweekgeschenk van 1997, Want dit is mijn lichaam, en het Boekenweekessay van 2008, Laat me niet alleen — twee opdrachten die haar plaats in het centrum van het Nederlandse literaire leven onderstrepen.

In haar latere jaren bleef ze productief én vormbreed. Ze publiceerde onder meer Is er hoop (2009), De leesclub (2010), De stiefmoeder (2011), De zondagmiddagauto (2012), De blokkade (2013), Weerwater (2015), Zeven soorten honger (2016) en Reddende engel (2017). In 2011 schreef ze de novelle Pas goed op jezelf als writer in residence bij de Vrije Universiteit Amsterdam, en in 2013 werkte ze samen met Nederlandse spelontwikkelaars aan de iPad-game Nott Won't Sleep voor peuters en kleuters. In september 2017 maakte ze publiekelijk bekend dat ze ongeneeslijke slokdarmkanker had, geconstateerd in 2016. Ze overleed op 4 mei 2018, 64 jaar oud. Haar laatste boek, Dagelijks werk – een schrijversleven (2018), is een literaire autobiografie met eerder en nieuw werk, voorzien van nieuwe introducties.

Dorrestein won in 1993 de Annie Romeinprijs (later de Opzij Literatuurprijs) voor haar gehele oeuvre. Een sterke man (1994) werd genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs, Een hart van steen voor de Trouw-publieksprijs en Zonder genade in 2002 voor de AKO Literatuurprijs. Haar boeken werden in veertien landen gepubliceerd, waaronder de Verenigde Staten en Japan. In 2023 werd voor het eerst de Renate Dorresteinprijs uitgereikt door Hebban; in 2025 verscheen de biografie Altijd te paard – Renate Dorrestein (1954-2018) van Iris Pronk bij Querido, en bij De Arbeiderspers verscheen in de serie Privé-domein de e-mailbriefwisseling die ze van 2015 tot haar dood voerde met Alex Boogers, met een voorwoord van redacteur Willemijn Lindhout.

Voor wie de schrijfster van het sluipend onheil wil leren kennen: begin bij Een hart van steen — de roman waarmee ze internationaal doorbrak en die haar gothic-signatuur het zuiverst toont in een familieverhaal dat omslaat in tragedie. Voor wie liever met de feministische, non-fictionele Dorrestein begint: lees Heden ik, haar onverbloemde verslag van leven met ME, dat ook iets laat zien van de denker achter de romans. En voor wie haar als stilist wil peilen zonder zich aan een groot oeuvre te binden: Want dit is mijn lichaam, het Boekenweekgeschenk van 1997, is een korte ingang die haar toon — direct, geestig, ongemakkelijk — in compacte vorm vangt.