Tom Lanoye

Tom Lanoye (Sint-Niklaas, 27 augustus 1958) is een Vlaams schrijver wiens werk zich uitstrekt over romans, poëzie, columns, scenario's en theater. Hij groeide op als jongste zoon van een slager en bezocht het Sint-Jozef-Klein-Seminarie in zijn geboortestad. Aan de Universiteit Gent studeerde hij Germaanse Filologie en sociologie, met een scriptie over de poëzie van Hans Warren. In zijn studententijd was hij actief lid van het vrijzinnige Taalminnend Studentengenootschap 't Zal Wel Gaan. Lanoye woont en werkt afwisselend in Antwerpen en Kaapstad. Hij identificeert zich als atheïst.

Zijn schrijversloopbaan begon in eigen beheer — naar eigen zeggen 'zoals alle punkbands toentertijd deden: uit onvrede met de bestaande structuren, en om het vak van binnenuit te leren'. Vanaf 1981 trad hij samen met James Bordello (pseudoniem van Peter Roose) op in Gentse studentencafés als 'de Twee Laatste Grote Poëtische Beloften Van Net Voor De Derde Wereldoorlog'; een jaar later stond het duo op de Nacht van de Poëzie in Utrecht. In diezelfde periode schreef hij polemische stukken voor De Zwijger, Propria Cures, Humo en het kortlopende studentenblad 'T Zwarte Gat, waarvan hij hoofdredacteur was.

In 1985 verscheen zijn prozadebuut, de deels autobiografische verhalenbundel Een slagerszoon met een brilletje. Een televisieoptreden bij Sonja Barend datzelfde jaar maakte hem in één klap een bekende Vlaming. Daarop volgden Alles moet weg (1988) en de melancholische coming-of-age-roman Kartonnen dozen (1991). Samen met het later verschenen Sprakeloos (2009) vormen deze drie boeken 'De Wase Trilogie', genoemd naar het Waasland waar Lanoye opgroeide. In 2024 bundelde Prometheus deze cyclus als De Waasland Omnibus.

In het buitenland brak Lanoye door als hedendaags dramaturg met Ten Oorlog (1997), een twaalf uur lange bewerking in verzen van acht koningsdrama's van Shakespeare. De Duitse vertaling Schlachten! ging in première op de Salzburger Festspiele en werd in 2015 verkozen tot het meest belangwekkende toneelstuk in de Nederlandstalige theaterliteratuur. Hij schreef meer dan dertig stukken, die werden opgevoerd in onder meer Avignon, Amsterdam, Wenen, Parijs en het Ruhrgebied. Latere theaterbewerkingen als Hamlet versus Hamlet (2014) en Koningin Lear (2015) tonen zijn aanhoudende dialoog met de canon.

In de prozalijn staat De Monster Trilogie centraal: Het Goddelijke Monster (1997), Zwarte Tranen en Boze Tongen, een cyclus over het uiteenvallen van een rijke en corrupte Belgische familie. De trilogie werd in 2011 verfilmd als tiendelige televisieserie voor de Vlaamse openbare omroep. Zes van zijn romans zijn voor film of televisie bewerkt; Het derde huwelijk (2006) werd in 2018 door David Lambert verfilmd als Troisièmes Noces. Sprakeloos, in 2011 in het Frans verschenen als La langue de ma mère, betekende zijn doorbraak in Franstalig België. Zijn werk is in meer dan vijftien talen vertaald of opgevoerd.

Na de Wase Trilogie verscheen onder meer Gelukkige slaven (2013), Zuivering (2017), Verloren vader (2019), de roman De draaischijf (2022) en het Faust-spel OustFaust (2022). In 2025 publiceerde hij bij Prometheus de schelmenroman ReinAard, waarin hij — zoals eerder bij Shakespeare en Goethe — een klassieke vertelvorm naar zijn hand zet. Datzelfde jaar verscheen ook Het drama van de tragedie, zijn Homeruslezing.

Lanoye is bekroond voor afzonderlijke werken én voor zijn oeuvre. In 2007 ontving hij de Gouden Ganzenveer voor zijn gehele werk en een eredoctoraat van de Universiteit Antwerpen. In 2013 volgde de Constantijn Huygensprijs, eveneens voor zijn oeuvre. Op 11 maart 2024 werd bekend dat hem de Prijs der Nederlandse Letteren — de belangrijkste literaire onderscheiding van het Nederlandse taalgebied — wordt toegekend; hij is daarmee de vierentwintigste laureaat in een rij die onder anderen Hugo Claus, W.F. Hermans, Hella S. Haasse, Harry Mulisch en Astrid Roemer omvat. In 2023 wijdde Radio 1 ter gelegenheid van zijn 65ste verjaardag de podcastreeks Viva Lanoye aan hem, die op het DS Podcastfestival een Oorkonde in de categorie Cultuur won. Buiten de literatuur is hij ook bekend om zijn publieke optredens: in januari 1996 lieten Lanoye en zijn Nederlandse partner René Los als eerste homopaar hun samenleefcontract inschrijven in een Antwerps stadsregister, een symbolische actie om de discussie rond het homohuwelijk te versnellen. Na de wettelijke openstelling in 2003 trouwden ze officieel.

Voor wie Lanoye voor het eerst leest en de man achter het werk wil leren kennen: begin bij Kartonnen dozen — een korte, melancholische coming-of-age-roman die als ingang naar de Wase Trilogie dient en zijn autobiografische ader laat zien. Wie houdt van breed opgezette familieromans met scherpe maatschappijkritiek, kan beter starten met Het Goddelijke Monster, het eerste deel van De Monster Trilogie over een ontspoorde Belgische dynastie. En voor wie Lanoye als theaterauteur wil ontdekken: Ten oorlog (in de boekuitgave uit 2016) toont in volle omvang waarom zijn Shakespeare-bewerking als mijlpaal in het Nederlandstalige theater geldt.