Tom Lanoye

Tom Lanoye (Sint-Niklaas, 27 augustus 1958) is een Vlaams romancier, dichter, columnist, scenarist en theaterauteur. Hij groeide op als jongste zoon van een slager, studeerde Germaanse Filologie en sociologie aan de Universiteit Gent en was daar actief lid van het vrijzinnige studentengenootschap 't Zal Wel Gaan. Vandaag woont en werkt hij afwisselend in Antwerpen en Kaapstad. Lanoye beweegt zich met opvallend gemak tussen genres — proza, poëzie, toneel, columns — en is naast schrijver ook een veelgevraagde performer.

Zijn eerste werk gaf hij in eigen beheer uit, naar eigen zeggen 'zoals alle punkbands toentertijd deden: uit onvrede met de bestaande structuren'. In 1981 trad hij samen met Peter Roose (onder het pseudoniem James Bordello) op in Gentse studentencafés als poëtisch duo, en een jaar later stonden ze op de Nacht van de Poëzie in Utrecht. In 1985 verscheen zijn prozadebuut, de deels autobiografische verhalenbundel Een slagerszoon met een brilletje. Een televisieoptreden bij Sonja Barend maakte hem in datzelfde jaar tot een bekende Vlaming. Daarna volgden Alles moet weg (1988) en Kartonnen dozen (1991), een melancholieke coming-of-age-roman die samen met het debuut en het latere Sprakeloos (2009) De Wase Trilogie vormt.

Internationaal brak Lanoye door als toneelmaker met Ten Oorlog (1997), een twaalf uur durende bewerking in verzen van acht koningsdrama's van Shakespeare. De Duitse versie, Schlachten!, ging in première op de Salzburger Festspiele; in 2015 werd het stuk verkozen tot het meest belangwekkende werk in de Nederlandstalige theaterliteratuur. In hetzelfde jaar als Ten Oorlog verscheen Het Goddelijke Monster, het eerste deel van De Monster Trilogie, gevolgd door Zwarte tranen en Boze tongen. De trilogie schetst de ondergang van een rijke, corrupte Belgische familie en werd in 2011 verfilmd als tienddelige tv-reeks voor Eén. Lanoyes signatuur — barok, polemisch, met een feilloos oor voor ritme en register — komt in deze boeken volop tot leven.

Sprakeloos (2009), het indringende portret van zijn moeder na een beroerte, betekende ook zijn doorbraak in Franstalig België onder de titel La langue de ma mère. Zes van zijn romans werden verfilmd, waaronder Het derde huwelijk (2006), dat in 2018 als Troisièmes noces in Franse versie naar het scherm kwam. Recenter verschenen Gelukkige slaven (2013), Zuivering (2017), OustFaust (2022) en de schelmenroman ReinAard (2025). In 2007 ontving Lanoye de Gouden Ganzenveer voor zijn gehele oeuvre en een eredoctoraat van de Universiteit Antwerpen; in 2013 volgde de Constantijn Huygens-prijs. In maart 2024 werd bekend dat hem de Prijs der Nederlandse Letteren wordt toegekend, de belangrijkste literaire onderscheiding van het Nederlandse taalgebied.

Voor Nederlandse lezers is Lanoye allang geen onbekende: zijn werk verschijnt bij Prometheus en is in meer dan vijftien talen vertaald of opgevoerd. Wie nog niet in zijn oeuvre thuis is, kan het beste beginnen bij Kartonnen dozen — kort, persoonlijk en stilistisch tekenend — of bij Sprakeloos, dat zijn breedste publiek aansprak en een goede ingang biedt tot de thematische rode draad van familie, taal en verlies. Wie van groter, brutaler werk houdt, vindt in De Monster Trilogie de meest uitgesproken Lanoye.