Wilbur Smith

Wilbur Addison Smith (Ndola, 9 januari 1933 – Kaapstad, 13 november 2021) was een in Noord-Rhodesië (het huidige Zambia) geboren Zuid-Afrikaans-Britse schrijver van historische fictie. Zijn romans spelen zich voornamelijk af in zuidelijk Afrika en bestrijken vier eeuwen van kolonisatie, oorlog, jacht en mijnbouw op het continent. Smith groeide op op de veeranch van zijn vader aan de Kafue-rivier bij Mazabuka, ging naar de kostschool Michaelhouse in Natal en studeerde aan Rhodes University. Zijn eerste roman schreef hij terwijl hij bij de Rhodesische belastingdienst in Salisbury werkte. Later woonde hij vooral in Londen, maar hij bleef sterk verbonden met Zuid-Afrika — hij overleed op 88-jarige leeftijd thuis in Kaapstad.

Smiths debuut When the Lion Feeds verscheen in 1964 en werd meteen een succes: hij kreeg er een filmcontract bij, wat hem in staat stelde fulltime schrijver te worden. Het boek verscheen in hetzelfde jaar in Nederlandse vertaling als Het goud van Natal (ook uitgegeven onder de titel Als de leeuw zijn prooi slaat). Het legde ook de basis voor wat uiteindelijk zijn langstlopende reeks zou worden: de Courtney-serie, waarin generaties van één Zuid-Afrikaanse familie worden gevolgd. In de jaren daarna volgden losse avonturenromans als The Dark of the Sun (1965, De laatste trein uit Katanga), Shout At the Devil (1968) en Gold Mine (1970), stuk voor stuk verhalen tegen een Afrikaanse achtergrond.

Zijn uitgever Charles Pick gaf hem het advies dat hij als vormend zou blijven aanhalen: "write about what you know best". Smith deed dat consequent. De Courtney-reeks groeide uit tot een cyclus die loopt van de zeventiende-eeuwse zeeroverij in Birds of Prey (1997, Roofvogels) en Monsoon (1999, Moesson) tot aan de twintigste-eeuwse conflicten in Courtney's War (2018) en Legacy of War (2021). Daarnaast schreef hij de Ballantyne-reeks over het negentiende-eeuwse Rhodesië, beginnend met A Falcon Flies (1980, De klauw van de valk), en vanaf 1993 de Egypte-serie rond de slaaf-schrijver Taita, die opende met het internationaal zeer succesvolle River God (Vallei der koningen).

Smiths werk wordt in de Nederlandse Wikipedia-ingang gekarakteriseerd als "spannende bestsellers die gekenmerkt worden door diepgaande achtergrondresearch". Dat research-element is in de boeken merkbaar: of het nu om de bewapening van negentiende-eeuwse olifantenjagers gaat, om de politiek van het oude Egypte of om de techniek van goudwinning in Witwatersrand, Smith bouwt zijn plot op een gedetailleerde feitelijke onderlaag. De verhalen zelf draaien, zoals de Engelse Wikipedia samenvat, om jacht, mijnbouw, romantiek en conflict. Terugkerend zijn de generatiesagen, de grote Afrikaanse landschappen, en mannelijke hoofdpersonen die tussen geweld, handel en liefde laveren.

In de laatste tien jaar van zijn leven ging Smith samenwerken met co-auteurs om het hoge productietempo vol te houden; dat is in de Nederlandse bibliografie zichtbaar aan de reeks nieuwe Courtney- en Egypte-titels na 2015. Tot zijn recente werk horen Desert God (2014, Woestijngod), Pharaoh (2016, Farao), The Tiger's Prey (2017, De prooi van de tijger), Courtney's War (2018), Ghost Fire (2019, Courtney's vuur) en Legacy of War (2021, Courtney's erfenis). In 2018 verscheen ook zijn memoires On Leopard Rock (Luipaardrots). Na zijn dood in november 2021 zijn de reeksen voortgezet: Storm Tide (2022, Stormvloed), Nemesis (2023, Aartsvijand) en in de Egypte-lijn Titans Of War (2022, Titanenstrijd), Testament (2023, Amulet) en House Of Two Pharaos (2025, Het huis van de farao's). De Nederlandse edities verschijnen bij uitgeverij Karakter; eerdere decennia werden zijn boeken onder meer uitgegeven door Boekerij.

De commerciële cijfers zijn opmerkelijk. Volgens de Engelse Wikipedia had Smith op het moment van zijn overlijden 49 boeken gepubliceerd, met een totale oplage van minstens 140 miljoen exemplaren. Zijn werk werd vanaf de jaren zestig vrijwel direct in het Nederlands vertaald, aanvankelijk door Hans de Vries, later door onder anderen Hans Kooijman — die bijna de hele Egypte-reeks en een groot deel van de latere Courtney-boeken voor zijn rekening nam — en Anne-Marieke Buijs, die de postume delen vertaalt. Dat decennialange, consistente vertaalritme is op zichzelf een indicatie van zijn stabiele Nederlandse lezerspubliek.

Voor wie Smith nog niet kent, zijn er drie logische ingangen. Wie wil beginnen bij het boek dat zijn carrière lanceerde en meteen in de Courtney-familie wil stappen, kan het best starten met When the Lion Feeds / Het goud van Natal (1964) — het debuut, chronologisch het vroegste Courtney-boek dat in de twintigste eeuw speelt, en nog altijd in Nederlandse herdruk verkrijgbaar. Lezers die liever iets historisch-exotisch willen zonder zich meteen aan een familiesaga te committeren, kunnen beter bij River God / Vallei der koningen (1993) beginnen: een op zichzelf staand verhaal in het oude Egypte, en volgens zijn verkoopcijfers een van zijn breedst gewaardeerde titels. En wie de wereld van de koloniale frontier wil proeven in een strakkere setting, vindt in A Falcon Flies / De klauw van de valk (1980) een goede opening op de Ballantyne-reeks, met het negentiende-eeuwse Zuidelijk Afrika als decor.