Wat lezen na Aan nederlagen geen gebrek?

De reportagereeks waaruit dit boek is samengesteld laat Arnon Grunberg precies doen wat Aan nederlagen geen gebrek ook doet: het schrijverschap onderzoeken door jezelf in extreme situaties te plaatsen. Grunberg werkt als kamermeisje, gaat mee met militairen, bezoekt vluchtelingenkampen — altijd met die combinatie van distantie en betrokkenheid die zijn essayistiek kenmerkt. Waar Aan nederlagen reflecteert op het schrijven, laat Kamermeisjes en soldaten zien hoe dat schrijven in de praktijk werkt: door je lichaam in te zetten als onderzoeksinstrument. De toon is vergelijkbaar — droog, zelfironisch, weigert makkelijke conclusies — maar hier zie je de methode in actie in plaats van alleen de reflectie erop.

Dit boek deelt met Aan nederlagen geen gebrek de bezigheid met erfenis — letterlijk en figuurlijk. Waar de essays reflecteren op wat een schrijver doet met de nalatenschap van zijn ouders en zijn cultuur, vertelt deze novelle over iemand die door een nalatenschap geconfronteerd wordt met wat hij liever had willen vergeten. Grunberg gebruikt hier fictie voor wat hij in zijn essays met directe taal doet: het blootleggen van ongemakkelijke waarheden over identiteit en Joodse geschiedenis. De ironie is scherper, de afstand groter, maar de weigering om troostende verklaringen te geven is dezelfde. Voor wie in Aan nederlagen de spanning tussen lichte toon en zwaar onderwerp waardeert.

Jeroen Brouwers schrijft over het Japanse interneringskamp op Java vanuit de blik van een kind — maar zonder de beschermende laag van kinderlijke onschuld. Wat dit boek verbindt met Grunbergs essays is de manier waarop oorlogstrauma niet als excuus dient maar als gegeven dat vorm geeft aan een hele literatuur. Waar Grunberg in Aan nederlagen schrijft over wat het betekent om kind te zijn van overlevenden, schrijft Brouwers als het kind zelf dat overleeft. De toon is anders — zwaarder, minder ironisch — maar de weigering om trauma te versimpelen is vergelijkbaar. Allebei schrijvers die de erfenis van de Tweede Wereldoorlog niet als historisch gegeven behandelen maar als levende materie.

Deze verhalenbundel laat zien hoe Grunberg in korte vorm werkt met dezelfde thema's die zijn essays bezighouden: verleiding, verraad, de vraag hoe je iemand kunt zijn in een wereld die daar niet op wacht. De verhalen zijn scherper dan de essays, minder geneigd tot verklaring, maar delen die typische Grunberg-beweging: eerst lijkt iets grappig of absurd, dan blijkt het tragisch, en uiteindelijk is het allebei tegelijk. Voor wie in Aan nederlagen de korte vorm waardeert — de manier waarop Grunberg in een paar pagina's een volledige wereld kan schetsen zonder die wereld te hoeven afronden. Hier is de fictie het middel waar elders het essay dat is.

P.F. Thomése schrijft over verlies en schuld zonder de troost van verzoening — vergelijkbaar met hoe Grunberg in Aan nederlagen weigert makkelijke antwoorden te geven op moeilijke vragen. Waar Grunbergs essays vaak ironisch van toon zijn, kiest Thomése voor een strakke, bijna klinische proza die emotie niet uitsluit maar wel beheerst. Beide schrijvers delen een interesse in hoe mensen doorgaan na het ondraaglijke, niet omdat ze sterk zijn maar omdat stoppen geen optie blijkt. De onderwaterzwemmer is directer persoonlijk dan Grunbergs essays, maar deelt de weigering om lijden te veredelen of te verklaren — het is gewoon wat het is, en literatuur kan het hoogstens beschrijven, niet oplossen.