Wat lezen na Als ze het over Marokkanen hebben?

In deze bundeling van reportages uit de reeks 'Onder de mensen' (2006-2021) neemt Arnon Grunberg dezelfde positie in als in Als ze het over Marokkanen hebben: de schrijver als getuige die zich ingraaft in milieus waar anderen niet komen. Hij werkt als kamermeisje, loopt mee met soldaten in Afghanistan, observeert zonder zich te distantiëren. Waar de 4 mei-lezing vertrok vanuit abstract gevaar voor minderheden, laat Grunberg hier zien hoe uitsluiting concreet werkt — in kazernes, hotels, oorlogsgebieden. De observaties zijn messcherp maar nooit veroordelend. De afstand tussen auteur en personages is klein, wat dezelfde leeservaring oplevert: een intelligent, soms ongemakkelijk verslag van mechanismen die geweld en ongelijkheid in stand houden.

Nog een selectie uit 'Onder de mensen', ditmaal gericht op oorlog en geestelijke gezondheidszorg. Grunberg reist naar Irak, Afghanistan, Colombia, werkt in een Pools abattoir en volgt forensisch psychiaters. Het boek stelt dezelfde vragen als de 4 mei-lezing: wat maakt geweld mogelijk, wat gebeurt er met mensen die anderen moeten beschermen of doden, hoe normaliseren systemen wat onaanvaardbaar lijkt? Waar Als ze het over Marokkanen hebben betoogt vanuit herinnering en analyse, documenteert Slachters en psychiaters ter plekke. De toon blijft onsentimenteel, de conclusies bieden geen troost. Voor lezers die Grunbergs manier van kijken zoeken — de weigering om weg te kijken, de ironie die beschermt tegen pathos — maar concreter materiaal willen dan essays.

Jeroen Brouwers' roman over zijn jeugd in het Japanse interneringskamp Tjideng op Java (1942-1945) functioneert als tegenhanger van Grunbergs 4 mei-lezing: waar Grunberg betoogt vanuit de oorlogservaring van zijn ouders, reconstrueert Brouwers zijn eigen kindertijd in detentie. Bezonken rood analyseert niet — het registreert hoe een kind een wereld van honger, geweld en vernederingen ervaart. De toon is vlak, bijna prozaïsch, wat de wreedheid scherper maakt. Beide schrijvers gebruiken de Tweede Wereldoorlog als referentiekader voor latere vormen van uitsluiting, maar waar Grunberg essays schrijft over stigmatisering, toont Brouwers wat het doet met een kind dat letterlijk wordt opgesloten. Geen expliciete parallellen, wel een gedeelde weigering om trauma te verhullen met literaire effecten.

Na de dood van zijn moeder Hannelore Grünberg-Klein (Auschwitz-overlevende) doet Grunberg onderzoek naar de geschiedenis van zijn familie. Het boek combineert archiefmateriaal, foto's, brieven en reflectie — geen roman, geen memoire, iets ertussenin. De toon sluit aan bij Als ze het over Marokkanen hebben: lucide, ironisch, vol twijfel over wat herinnering eigenlijk oplevert. Waar de 4 mei-lezing theoretiseert over uitsluiting, documenteert De dagen van Leopold Mangelmann de gevolgen daarvan in één familie. Grunberg wijkt uit naar details — bureaucratische documenten, administratieve procedures — om te vermijden dat de tekst te sentimenteel wordt. Voor lezers die de verbinding zoeken tussen Grunbergs familiegeschiedenis en zijn maatschappelijke observaties.

Brouwers' autobiografie, samengesteld uit fragmenten van eerdere boeken. Het vertelt over zijn jeugd in Indië, zijn moeders geestesziekte, zijn vaders afwezigheid, zijn eigen worsteling met schrijverschap. Waar Grunbergs 4 mei-lezing uitgaat van collectieve verantwoordelijkheid, focust Brouwers op individuele overleving: hoe ga je verder als je jeugd is gevormd door internering en uitsluiting? De structuur is fragmentarisch, wat past bij geheugen dat niet lineair werkt. Beide auteurs schrijven vanuit een Joods-Indische oorlogsachtergrond (Grunberg tweede generatie, Brouwers eerste), beide vermijden slachtofferschap als identiteit. Alles echt gebeurd biedt geen antwoorden, alleen registratie — precies wat Grunberg ook doet, maar dan over een heel leven verspreid.