Wat lezen na Bij ons in Auschwitz?

Deze verzamelbundel van Arnon Grunbergs reportagereeks 'Onder de mensen' toont dezelfde methode als Bij ons in Auschwitz: embedded zijn, dichtbij komen, de werkelijkheid niet als toeschouwer maar als deelnemer tegemoet treden. Grunberg werkt als kelner, als kamermeisje, loopt mee met het Nederlandse leger in Afghanistan. Waar Bij ons in Auschwitz archief is en getuigenis, is dit directe observatie — maar de onderliggende vraag blijft hetzelfde: hoe gedraagt de mens zich onder extreme druk? De toon is opener dan in Bij ons in Auschwitz, soms lichter, maar de ernst waarmee Grunberg naar geweld en hiërarchie kijkt is constant. Voor wie de grens tussen journalist en getuige in Grunbergs werk wil zien.

Jeroen Brouwers schreef Bezonken rood over zijn kleuterjaren in Japans interneringskamp Tjideng op Java — een ander kamp, een andere oorlog, maar dezelfde fundamentele vraag: hoe vertel je wat kinderen meemaakten? Brouwers werkt met fragmenten, met herhaling, met taal die het trauma niet gladstrijkt maar erin blijft hangen. Waar Bij ons in Auschwitz polyfoon is — vele stemmen naast elkaar — is Bezonken rood obsessief enkelvoudig: één jongen, één moeder, één herinnering die niet wijkt. De stijl is directer dan Grunbergs montage, maar de weigering om conclusies te trekken, om verzoening te zoeken, is vergelijkbaar. Voor wie wil zien hoe een Nederlands schrijver persoonlijk oorlogserfgoed tot literatuur smeedt zonder afstand te nemen.

In deze bundel uit de reportagereeks komt Grunberg dichter bij oorlog dan in Kamermeisjes en soldaten: hij spreekt met Bosnische slagers die genocide pleegden, met militaire psychiaters, met soldaten die niet meer functioneren. Het boek deelt met Bij ons in Auschwitz de weigering om afstand te nemen, de bereidheid om daders en slachtoffers beide serieus te nemen zonder morele veiligheid vooraf. Grunberg gebruikt geen grote woorden, stelt simpele vragen, laat de antwoorden voor zich spreken. Waar Bij ons in Auschwitz historisch archief is, is dit hedendaagse oorlog — maar de mechaniek van geweld, de manier waarop mensen zich aanpassen aan het ondenkbare, blijft dezelfde. Voor wie Grunbergs methode van nabijheid en understatement verder wil volgen.

Na de dood van zijn moeder — die Auschwitz overleefde — graaft Grunberg in haar nalatenschap en ontdekt een manuscript van haar kampgenoot Leopold Mangelmann. Het boek is deels reportage, deels memorial, deels reconstructie van een vriendschap die het kamp overleefde maar de vrijheid niet. Waar Bij ons in Auschwitz een koor van stemmen is, focust dit boek op twee levens: die van Mangelmann en, indirect, die van Grunbergs moeder. Het toont hoe Auschwitz niet stopt bij bevrijding, hoe het verder werkt in relaties, in zwijgen, in kleine beslissingen. De toon is persoonlijker dan in Bij ons in Auschwitz, de betrokkenheid directer. Voor wie wil zien hoe Grunberg het publieke project — getuigenis verzamelen — privé maakt.

Deze autobiografie, samengesteld uit fragmenten uit Brouwers' hele oeuvre, laat zien hoe een schrijver zijn leven tot materiaal maakt — niet één keer, maar steeds opnieuw. Brouwers keert terug naar het kamp, naar zijn moeder, naar de vraag waarom hij schrijft. Waar Bij ons in Auschwitz andermans verhalen verzamelt, verzamelt Brouwers zijn eigen versies van zichzelf. Het boek is cirkelvormig, herhalend, soms wanhopig — en precies daarin effectief. Voor wie na Grunbergs documentaire urgentie wil zien hoe een schrijver z'n hele oeuvre inzet om één trauma te bevatten, zonder ooit tot rust te komen.