Wat lezen na Duetten?

In Idyllen (2015) keert Ilja Leonard Pfeijffer na zeven jaar zwijgen terug naar de poëzie met een bundel die eruditie en ironie combineert. Waar Duetten draait om de wisselwerking tussen twee dichters, onderzoekt Idyllen het contrast tussen het pastorale ideaal en de weerbarstige werkelijkheid van het hedendaagse Genua. De gedichten zijn strak gecomponeerd, vaak metrisch, met een scherp oog voor de kloof tussen hoog en laag, tussen klassieke vorm en eigentijdse chaos. Voor wie de formele inventiviteit van Duetten waardeert — de discipline binnen speelsheid — biedt deze bundel een solovariant: één stem die zichzelf tot de orde roept, die de poëtische traditie omarmt en ondergraaft in hetzelfde gebaar.

Gemaakte gedichten van Cees Nooteboom deelt met Duetten het besef dat poëzie maakwerk is, vakmanschap, geen spontane emotie-uitstorting. De bundel toont gedichten die bewust zijn van hun eigen constructie, die spelen met vorm en herhaling, waarbij elegantie niet in de weg staat van ironie. Waar Pfeijffer en Harmens elkaar opjagen met scherpe voltes, houdt Nooteboom een gesprek met zichzelf, met de tijd, met plaatsen die hij herbezocht. De toon is koeler, minder uitdagend, maar de precisie is vergelijkbaar: elk woord moet kloppen, elke strofe draagt gewicht. Voor wie in Duetten de combinatie zoekt van eruditie en zelfrelativering, zonder in vrijblijvendheid te vervallen.

Grand Hotel Europa (2018) neemt de dialoogvorm van Duetten mee naar proza: een gesprek tussen de schrijver en zijn alter ego Genova over Europa, geschiedenis, liefde en kunstenaarschap. Waar Duetten twee dichters laat botsen in taal, ontwikkelt deze roman een interne tweespraak, een soort literaire mise en abyme waarin Pfeijffer zichzelf interviewt, bekritiseert, en uitdaagt. De humor is vergelijkbaar scherp, de eruditie minstens zo nadrukkelijk aanwezig, maar nu uitgesponnen in essay, anekdote en metafictie. De compromisloosheid die Duetten typeert — geen woord te veel, geen grap te goedkoop — vindt hier een romanvorm. Voor wie de intellectuele scherpte van het duet mist zodra het gedicht voorbij is.

Is geschiedenis fictie? (2024) is een essay dat de speelse ernst van Duetten voortzet in betoog. Pfeijffer stelt de vraag waarom we geschiedenis als objectief behandelen terwijl het fundamenteel geconstrueerd is, net zoals poëzie dat is. De toon is polemisch maar nooit plat, met dezelfde scherpe wendingen als in de strofe-wisseling met Harmens: een stelling wordt opgezet, ondermijnd, op scherp gesteld. Waar Duetten laat zien hoe twee dichters elkaar intellectueel uitdagen, demonstreert dit essay hoe Pfeijffer zijn lezer dwingt mee te denken, niet mee te knikken. Voor wie in de gedichten de onderliggende ideeën mist — de vraag naar waarheid, representatie, en de grenzen van taal.

De brief van Nooteboom is een korte roman waarin taal zelf onderwerp wordt: een man ontvangt een anonieme brief die zijn leven overhoop haalt, niet door wat erin staat, maar door de toon, de suggestie, de manier waarop het geschreven is. Net als in Duetten — waar elke strofe een zet is in een schaakpartij van woorden — draait De brief om wat taal dóét, niet alleen wat het zegt. De roman is kort, geconcentreerd, met een vergelijkbare precisie in zinsbouw. Geen woord is willekeurig, elke zin draagt een dubbele lading. Waar Pfeijffer en Harmens elkaar plagen met citaten en verwijzingen, laat Nooteboom zien hoe één enkele brief een leven kan herschrijven. Voor wie de taalspel-dimensie van Duetten zoekt in proza.