Wat lezen na Het volgende verhaal?

In De brief, geschreven zes jaar vóór Het volgende verhaal, vertelt Cees Nooteboom over een man die na het overlijden van zijn vrouw per ongeluk een brief leest die niet voor hem bedoeld is. Die brief gooit alles wat hij dacht te weten over hun huwelijk en haar innerlijk leven omver. Net als in Het volgende verhaal is er een protagonist die via herinneringen en vragen achteraf probeert grip te krijgen op wat werkelijk gebeurd is. Ook hier is geen haast: Nooteboom neemt de tijd om stil te staan bij details, bij momenten die achteraf anders blijken te betekenen, bij het besef dat je een ander mens nooit helemaal kunt kennen. Het is korter dan Het volgende verhaal, maar werkt op dezelfde manier: een man die opnieuw moet kijken naar wat hij dacht te begrijpen.

Voor wie Het volgende verhaal las en dacht: die klassieken-docent, die verwijzingen naar de Oudheid, dat is niet alleen couleur locale — probeer dan Alkibiades. Ilja Leonard Pfeijffer reconstrueert het leven van de Atheense veldheer en verleider, die alles won en alles verloor. Het is een veel langere, veel ambitieuzere roman dan Het volgende verhaal, maar de toon heeft iets vergelijkbaars: een auteur die door klassieke verhalen loopt alsof hij er zelf bij was, die de afstand tussen toen en nu wegpoetst, en die geen oordeel velt maar observeert. Pfeijffer schrijft ook over verleiding, over wat er overblijft van liefde en roem, en over hoe we achteraf proberen te begrijpen wat we gedaan hebben. Het is geen droomroman, maar een historische reconstructie die net zo meditatief werkt als Nootebooms late werk.

Philip en de anderen is Nootebooms debuut uit 1955, geschreven toen hij zelf door Europa zwalkte — van de Noordkaap naar de Provence, zonder doel, op zoek naar iets wat hij niet kon benoemen. Het is een jonger boek dan Het volgende verhaal, en dat merk je: de toon is romantischer, de zinnen soms wat zoekender. Maar de kern is al aanwezig: een protagonist die reist zonder te weten waarheen, die observeert en zich afvraagt wat het betekent om te leven. Waar Het volgende verhaal werkt met herinneringen aan een vroegere liefde in Lissabon, werkt Philip en de anderen met de directe ervaring van het rondzwerven. Het is een goed boek om te lezen als je wilt zien waar Nootebooms latere thema's vandaan komen: het verlangen naar iets wat je niet kunt grijpen, de vraag wat een reis eigenlijk oplevert.

De omweg naar Santiago is geen roman maar een reisverslag, en dat maakt een verschil: hier is geen plot, geen personage dat iets probeert te begrijpen, alleen een reiziger die door Spanje loopt en kijkt. Maar de manier waarop Nooteboom schrijft over plaatsen — hoe ze eruitzien, wat er gebeurd is, hoe ze aanvoelen — heeft alles te maken met Het volgende verhaal. Ook daar is Lissabon geen decor maar een herinneringslandschap, een plek die iets losmaakt. In De omweg naar Santiago beschrijft Nooteboom kerken, museums, landschappen, altijd met de vraag: wat doet deze plek met mij, wat roept hij op? Het is langzaam geschreven, zonder haast, en het werkt het best als je het leest alsof het een meditatieve roman is in plaats van een reisgids.

Jij zegt het is Connie Palmens reconstructie van het huwelijk tussen Ted Hughes en Sylvia Plath, verteld vanuit Hughes' perspectief dertig jaar na haar zelfmoord. Net als in Het volgende verhaal gaat het over iemand die achteraf probeert te begrijpen wat er werkelijk gebeurd is in een liefdesrelatie, en die merkt dat herinneringen verschuiven, dat wat hij zeker dacht te weten niet klopt. Palmen schrijft vanuit een man die beschuldigd is, die zich moet verantwoorden, en die tegelijk weet dat verantwoording niets oplost. Het is geen droomachtige roman zoals Nootebooms werk, maar een harde, directe reconstructie van een huwelijk dat misging. Toch is de kern vergelijkbaar: twee mensen die elkaar probeerden te begrijpen en daarin faalden, en de vraag wat daar nu nog van te maken valt.