Elena Ferrante

Elena Ferrante is het pseudoniem van een Italiaanse romanschrijver die sinds 1992 onder die naam publiceert. Naar eigen zeggen werd ze in 1943 in Napels geboren als dochter van een naaister; ze heeft drie zussen, kreeg een klassieke opleiding en woonde een tijd buiten Italië. Verder is over haar identiteit weinig met zekerheid bekend. Ferrante heeft consequent gekozen voor anonimiteit: boeken hebben, zo stelde ze in interviews, hun auteur niet nodig zodra ze geschreven zijn. Die opstelling is geen randverschijnsel van haar carrière maar onderdeel van haar poëtica — het werk moet voor zichzelf staan, los van persoon, biografie of literaire scene.

Haar debuut verscheen in 1992: L'amore molesto, in het Nederlands vertaald als Kwellende liefde. De roman volgt Delia, die na de raadselachtige dood van haar moeder Amalia — verdronken op een Italiaans strand — terugkeert naar Napels en daar geconfronteerd wordt met haar eigen verleden en haar afkomst uit een groot Napolitaans gezin. Het boek werd kritisch goed ontvangen en bekroond met de Premio Procida-Isola di Arturo Elsa Morante. In de tien jaar daarna werkte Ferrante aan romans die ze zelf niet goed genoeg vond voor publicatie, een schrijfdiscipline die kenmerkend zou blijven.

In 2002 verscheen I giorni dell'abbandono (Dagen van verlating), over Olga, een vrouw in Turijn wier leven instort wanneer haar man haar na vijftien jaar plotseling verlaat voor een jongere vrouw. Het boek werd zowel in Italië als internationaal een groot succes; Janet Maslin schreef in The New York Times over de "emotionele en lichamelijke openhartigheid" van de roman. La figlia oscura volgde in 2006 (De verborgen dochter): Leda, een succesvolle vrouw van middelbare leeftijd, brengt vakantie door aan een Zuid-Italiaans strand en raakt geobsedeerd door een Napolitaans gezin, wat haar dwingt terug te denken aan het moederschap dat ze ooit twee jaar achter zich liet. In 2003 publiceerde ze daarnaast La Frantumaglia, een verzameling essays en interviews, in het Nederlands verschenen als Frantumaglia: een geschreven leven.

De internationale doorbraak kwam met L'Amica geniale, de tetralogie die in 2011 begon met het deel dat in Nederland verscheen als De geniale vriendin (later ook als Mijn geniale vriendin uitgebracht). Daarna volgden jaarlijks De nieuwe achternaam, Wie vlucht en wie blijft en Het verhaal van het verloren kind. De cyclus vertelt het levenslange verhaal van twee vriendinnen, Lila en Elena (Lenù), rond 1944 geboren in een arme wijk van Napels. Tegen de achtergrond van naoorlogs Italië volgt Ferrante hun klassentraject, hun studies, huwelijken, kinderen, politieke verwikkelingen en de aantrekking en wrijving die hen bindt. De vier romans zijn in meer dan veertig talen vertaald en werden wereldwijd door literaire critici positief ontvangen. Time magazine plaatste Ferrante in 2016 op de lijst van honderd invloedrijkste mensen.

Ferrantes stijl is vrij precies te omschrijven, deels omdat ze er zelf over heeft gesproken. Ze ontwikkelt het plot grotendeels tijdens het schrijven, met alleen een globaal kader vooraf; gedetailleerde aantekeningen halen volgens haar de energie uit het schrijfproces. De eerste versie schrijft ze in een droge, vlakke toon, waarna ze in latere versies diepere lagen aanbrengt. Ze streeft ernaar dat haar romans 'waarachtig' overkomen — een soberheid die past bij de heftigheid van haar onderwerpen. Terugkerende thema's zijn de relatie tussen moeder en dochter en het harde, uitzichtloze leven van mensen in de armste wijken. De Napolitaanse setting is geen decor maar motor: dialect, geweld, ambitie en sociale klem werken op haar personages in tot op het lichaam.

Na de tetralogie verscheen in 2019 La vita bugiarda degli adulti (Het leugenachtige leven van volwassenen), opnieuw in Napels gesitueerd, ditmaal in de jaren negentig, met de puberjaren van een meisje en haar relatie met haar vader centraal. Bij Wereldbibliotheek, haar Nederlandse uitgever, verschenen de afgelopen jaren ook Toevallige bedenksels (2021) en In de marge (2022), naast de verzameleditie Kronieken van de liefde, waarin Kwellende liefde, Dagen van verlating en De verborgen dochter samen werden uitgebracht. Het kinderboek La spiaggia di notte verscheen in het Nederlands als Een nacht op het strand. Verschillende romans zijn verfilmd: L'amore molesto (1995, Mario Martone), I giorni dell'abbandono (2005, Roberto Faenza), de HBO/Rai-serie My Brilliant Friend (2018) met haar vervolg, en The Lost Daughter (2022, Netflix), het regiedebuut van Maggie Gyllenhaal naar La figlia oscura.

De speculatie over haar identiteit is een eigen hoofdstuk geworden. Aanvankelijk werd schrijfster Fabrizia Ramondino genoemd, een theorie die verviel toen er na haar dood nieuwe Ferrante-romans verschenen. In 2016 wees hoogleraar Marco Santagata historicus Marcella Marmo aan, die het ontkende. Datzelfde jaar concludeerde onderzoeksjournalist Claudio Gatti op basis van gehackte royaltygegevens dat de Romeinse vertaalster Anita Raja de auteur zou zijn — een publicatie die in de literaire wereld werd bekritiseerd als privacyschending. In 2017 wees een stilometrisch onderzoek aan de Universiteit van Padua in de richting van Raja's echtgenoot, schrijver en journalist Domenico Starnone, die het ontkent; bij die analyse zijn methodologische kanttekeningen geplaatst. Ferrante zelf heeft gesuggereerd dat de neiging om een man achter het pseudoniem te zoeken te maken heeft met het idee dat vrouwelijke schrijvers zwak zouden zijn.

Voor wie nieuw is bij Ferrante en wil weten waar de hype over gaat: begin bij De geniale vriendin, het eerste deel van de Napolitaanse tetralogie — dit is het werk waarmee ze internationaal doorbrak en het laat haar grootste kwaliteiten zien, de combinatie van vriendschap, klasse en Napels over een mensenleven. Voor lezers die liever met een standalone beginnen om te proeven of haar toon bevalt, is Dagen van verlating een sterke ingang: compact, hevig en typerend voor haar directe psychologische stijl. Wie haar werk al kent en geïnteresseerd is in haar denken over schrijven en anonimiteit, kan terecht in Frantumaglia — geen roman, maar de sleutel tot de poëtica achter het oeuvre.