Wat lezen na Fantoompijn?

In De mensendokter volgt Arnon Grunberg een arts die tussen oorlog en privéleven balanceert, waarbij professionele distantie steeds moeilijker vol te houden is. Net als Mehlman observeert deze protagonist zijn omgeving met klinische helderheid, maar raakt hij verstrikt in de vraag hoeveel afstand ethisch houdbaar is. Beide boeken delen Grunbergs kenmerkende constructie: personages die denken dat ze autonoom handelen, terwijl ze eigenlijk gevangenen zijn van hun eigen systeem. Waar Fantoompijn draait om het produceren van werkelijkheid, gaat De mensendokter over het repareren ervan — maar beide hoofdpersonen ontdekken dat hun interventies meer kapotmaken dan ze helen. De zwarte humor is hier subtieler, de setting grimmiger, maar de morele dubbelzinnigheid even pregnant.

Jeroen Brouwers reconstrueert in Bezonken rood zijn kinderjaren in het Japanse interneringskamp Tjideng, waarbij herinnering en trauma onlosmakelijk verweven raken. Waar Mehlman werkelijkheid wil produceren, probeert Brouwers' verteller haar terug te halen — maar ontdekt dat het verleden even ongrijpbaar is als Mehlmans toekomst. Beide auteurs schrijven vanuit een obsessie met registreren: Grunberg via de parasitaire observator, Brouwers via de gedwongen getuige. De toon verschilt — Brouwers is lyrischer, minder ironisch — maar de fundamentele vraag is identiek: hoeveel werkelijkheid kun je bezitten door haar op te schrijven? Bezonken rood biedt geen catharsis, net zomin als Fantoompijn verlossing biedt. Beide boeken eindigen met de constatering dat taal tekortschiet, maar dat schrijven toch de enige optie blijft.

Onze oom volgt majoor Anthony, een militair die liefhebben en doden als vergelijkbare handelingen beschouwt — beide uit te voeren op commando. Net als Mehlman ziet Anthony het leven als te regisseren theater, maar dan binnen een militaire hiërarchie die nog rigider is dan Mehlmans zelfopgelegde productie-ethiek. Grunberg verfijnt hier zijn techniek van de onbetrouwbare verteller: Anthony beschrijft zijn handelingen met dezelfde koelte als Mehlman zijn observaties, maar beide mannen missen de ironie van hun eigen positie. Waar Fantoompijn draait om de illusie van autonomie in het kunstenaarschap, onderzoekt Onze oom die illusie binnen militaire gehoorzaamheid. De structuur is fragmentarischer, de setting explicieter gewelddadig, maar de kern blijft: wat gebeurt er met een mens die zichzelf reduceert tot functie?

P.F. Thomése schrijft in De onderwaterzwemmer over een man die probeert te leven met onherstelbaar verlies en schuld. Waar Mehlman verlossing zoekt via productie, zoekt Thomésés protagonist die via reductie — weglaten, verzwijgen, onderdompelen. Beide auteurs delen een voorkeur voor protagonisten die niet recht van stuk zijn: ze liegen niet expliciet, maar vertellen selectief, creëren hiaten. Thomése schrijft warmer dan Grunberg, met meer ruimte voor empathie, maar de structurele overeenkomst blijft: een man die zijn leven als constructie ervaart en worstelt met de vraag of authenticiteit überhaupt mogelijk is. De onderwaterzwemmer heeft meer hoop dan Fantoompijn — redding blijkt mogelijk, zij het op onverwachte momenten — maar de twijfel over wat echt is blijft tot de laatste bladzijde.

Na de dood van zijn moeder doorzoekt de verteller haar nalatenschap, waarbij privé-geschiedenis en familietrauma verstrengeld raken met literaire ambitie. Leopold Mangelmann, een gefantaseerd alter ego, functioneert als buffer tussen werkelijkheid en vertelling — een vergelijkbare constructie als Mehlmans poging om leven via kunst te beheersen. Grunberg gebruikt hier de vorm van het dagboek, waardoor de fragmentatie nog explicieter wordt: geen overkoepelend plot, maar losse notities die samen een patroon vormen. Waar Fantoompijn draait om de parasiet die anderen observeert, gaat De dagen van Leopold Mangelmann over de parasiet die zichzelf observeert — een nog wanhopiger onderneming. De humor is hier droger, de melancholie directer, maar de obsessie met registreren als overlevingsmechanisme blijft centraal staan.