Wat lezen na Het aapje dat geluk pakt?

Robert G. Mehlman wil zijn leven produceren als een toneelstuk, met zichzelf in de hoofdrol. Net als Warnke is hij iemand die werkelijkheid wil construeren maar de controle verliest. Arnon Grunberg schrijft hier explicieter over theater en illusie — Mehlman regisseert bewust, terwijl Warnke vooral improviseert. Beide mannen stuiten op hetzelfde probleem: je kunt je rol niet volhouden als niemand meer meespeelt. De toon is vergelijkbaar droog, maar Fantoompijn is grimmiger, theatraler. Waar Het aapje eindigt bij desintegratie, begint Fantoompijn er eigenlijk mee. Een logische volgende stap voor wie Grunbergs mannen wil zien die zichzelf tot kunstwerk proberen te maken.

Marc Kronthal, chirurg, besluit zich te laten inschrijven als joods om een geschikte partner te vinden. Weer een Grunberg-personage dat zichzelf opnieuw uitvindt, dat identiteit als masker gebruikt. Maar waar Warnke zijn masker verliest zonder het te merken, kiest Kronthal bewust voor een nieuwe rol. Het boek is explicieter over seks, geweld en obsessie dan Het aapje — Grunberg duwt hier harder door. De zakelijke toon blijft, maar de pathologie wordt greller. Voor wie na Warnke toe is aan een protagonist die zijn eigen leugen nog strakker orkestreert, tot het moment waarop ook die constructie instort. De mensendokter is Het aapje op steroïden.

Zelda, 26, werkt als lokroddel voor de politie — ze verleidt verdachten om bekentenissen los te krijgen. Opnieuw een personage dat professioneel liegt, dat intimiteit simuleert. Maar waar Warnke onbewust verdwaalt in zijn leugens, is Zelda's bedrog georganiseerd en doelbewust. Grunberg schrijft dit als een bekentenis in briefvorm, intenser en persoonlijker dan de afstandelijke derde persoon van Het aapje. Het gaat ook hier over gewild worden, over wat je opoffert om nodig te zijn. De vraag is dezelfde: hoelang kun je jezelf verkopen voordat je niet meer weet wie je bent? Voor wie na Warnke een personage wil dat bewuster kiest voor zelfvernietiging.

Jeroen Brouwers schrijft over zijn kinderjaren in Japans interneringskamp Tjideng op Java, door de ogen van het kind dat hij was. Waar Grunberg afstand neemt via ironie en zakelijkheid, gaat Brouwers juist dieper de herinnering in — maar beide schrijvers delen een meedogenloze nauwkeurigheid. Geen sentimentaliteit, geen verklaring. Alleen wat er gebeurde en hoe dat voelde. Na Het aapje, dat draait om een man die zijn gezin verliest terwijl hij denkt dat hij controle heeft, biedt Bezonken rood het omgekeerde perspectief: een kind dat machteloos is maar alles registreert. De toon is vergelijkbaar onverbiddelijk, maar Brouwers schrijft vanuit kwetsbaarheid in plaats van zelfbedrog. Voor wie Grunbergs precisie waardeert maar toe is aan een andere emotionele textuur.

P.F. Thomése schrijft over een man wiens zoontje verdrinkt, en over de onherstelbaarheid van verlies en schuld. Waar Grunberg zijn personages laat verdwalen in zelfbedrog, plaatst Thomése zijn protagonist voor een simpel, onafwendbaar feit: het kind is dood, en daar is niets aan te veranderen. Toch delen beide boeken een fascinatie voor hoe mensen zich verhouden tot wat ze niet kunnen herstellen. Thomése schrijft ingetogener, meditatief bijna, maar wel met dezelfde weigering om te troosten. Het aapje eindigt bij desintegratie; De onderwaterzwemmer begint ermee. Voor wie na Grunbergs ironie toe is aan verlies zonder ironie, aan rouw zonder buffer.