Wat lezen na Het tweede bestand?

Robert G. Mehlman wil de werkelijkheid produceren. Dat proces verloopt via rituelen, rollen, een zelfverzonnen dramatisering waarin realiteit moet worden geregisseerd. Arnon Grunberg schrijft hier een hoofdpersoon die net zo ideologisch vasthoudt aan een systeem als Lillian in Het tweede bestand, maar dan niet via code maar via theater. De constructie is grotesk, de toon kalm, de observatie onverbiddelijk. Fantoompijn is vroeger werk dan Het tweede bestand — uit 2000 — en heeft meer directe humor, maar de thematische kern is dezelfde: iemand die met onwrikbaar geloof vasthoudt aan een eigen productie van betekenis, terwijl de wereld zich daar niets van aantrekt. Grunberg laat zien dat zo'n project zowel komisch als existentieel wanhopig kan zijn.

Marc Ravensberg, kinderarts in Amsterdam, probeert mensen te redden en te genezen, maar zijn eigen leven raakt verstrikt in geweld, schuld en zelfdestructie. Het uitgangspunt is concreet medisch: iemand die professioneel wél grip heeft op lijden, maar privé alleen maar chaos voortbrengt. De link met Het tweede bestand zit in het motief van de redder-figuur die eigenlijk niemand redt, en in de koele, klinische beschrijvingstrant die Grunberg hier aanhoudt. Waar Lillian liefde wil coderen via software, probeert Ravensberg liefde en zorg fysiek uit te voeren, maar beide projecten stranden op de onmogelijkheid ervan. De mensendokter is grimmiger dan Het tweede bestand, met meer lichamelijke schade zichtbaar in de tekst, maar het gedeelde mechanisme is: iemand die via een systeem (geneeskunde, code) controle wil uitoefenen op wat inherent oncontroleerbaar is.

Een moeder en een kind in een Japans interneringskamp op Java. Jeroen Brouwers schrijft met uiterste beheersing over extreme omstandigheden: honger, geweld, dreiging, en toch blijft de toon afstandelijk, bijna archivarisch. Waar Grunberg in Het tweede bestand abstraherende systemen (code, liefde) laat botsen op werkelijkheid, reconstrueert Brouwers hier vroege herinneringen aan een realiteit die zelf al abstract voelde — het kind snapt niet wat het meemaakt, maar registreert alles. De lijnen zijn kort, de details concreet, de emotie ingebed in objectieve beschrijving. Beide auteurs delen een weigering om sentimenteel te worden over wat principieel onherstelbaar is. Bezonken rood is zwaarder en historisch meer verankerd, maar de techniek van kil vertellen over existentiële catastrofe is verwant.

Een gearchiefde erfenis in een garage: een leven dat moet worden geordend na een dood. Grunberg schrijft hier literair-essayistisch over het materiaal dat zijn moeder achterliet en wat dat zegt over herinnering, overleven, en de vraag hoe je iemand postuum recht kunt doen. Het boek is persoonlijker dan Het tweede bestand, maar deelt de obsessie met systemen van bewaren: Lillian bouwt aan Christus II om liefde te coderen, Grunberg ordent dozen om de moeder opnieuw te construeren. Beide projecten zijn gedoemd en noodzakelijk tegelijk. De toon is melancholisch, de structuur fragmentarisch, en waar Het tweede bestand futuristisch speculatief is, is De dagen van Leopold Mangelmann historisch-biografisch, maar de kernopdracht is dezelfde: iets vastleggen wat niet vast te leggen is.

Een vader verliest zijn zoontje, en wat volgt is een langdurig verslag van wat niet te herstellen is. P.F. Thomése schrijft met uiterste precisie over verlies als permanente toestand, niet als iets dat overwonnen wordt. De link met Het tweede bestand zit in de opvatting van liefde als een technisch-filosofisch probleem: Lillian probeert liefde te programmeren, Thomése beschrijft liefde als datgene wat blijft nadat het object ervan verdwenen is. Beide boeken delen een koele, registrerende toon tegenover overweldigende emotionele materie. De onderwaterzwemmer is minder futuristisch, meer intiem, en eindigt met een voorzichtige opening naar herstel, maar beide romans snijden in dezelfde vraag: hoe kun je liefde begrijpen en vasthouden als die fundamenteel irrationeel en ongrijpbaar is.