Wat lezen na Op reis / 1: 1957-1960 / druk 1?

Dit is Cees Nooteboom veertig jaar later, wanneer de impressies uit Elsevier zijn uitgekristalliseerd tot een volledig uitgewerkte methode. Spanje — het land dat in de vroege verhalen nog oppervlakkig werd aangeraakt — wordt hier laag voor laag blootgelegd. Dezelfde strategie: rondtrekken, observeren, verbanden leggen tussen wat je ziet en wat je leest. Maar nu met decennia aan terugkerende bezoeken, met een bibliotheek aan Spaanse geschiedenis in het hoofd. De omweg naar Santiago laat zien wat er gebeurt als die jonge schrijver uit de Elsevier-verhalen tijd krijgt om echt ergens thuis te raken. Het is preciezer, rijker, maar nog steeds geschreven vanuit dat verlangen om te begrijpen wat een plek doet met wie je bent.

De debuutroman uit 1955, geschreven vlak vóór de Elsevier-periode. Philip en de anderen is fictie, maar het voelt als een blauwdruk voor de latere reisverhalen: een jonge man die door Europa zwerft, op zoek naar iets wat hij niet kan benoemen. De toon is poëtisch, associatief, vaak onzeker — precies zoals de vroege reisverslagen. Lezen na Op reis geeft zicht op hoe Nooteboom werkelijkheid en fictie scheidde: Philip is de romanversie van dezelfde reis, met meer ruimte voor emotie en minder voor concrete beschrijving. Het laat ook zien dat die neiging om te zwerven en te observeren al van meet af aan centraal stond in zijn werk, nog voordat hij ontdekte dat non-fictie daar misschien beter bij paste.

Waar Nooteboom in zijn vroege verhalen de wereld betreedt als iemand die zichzelf probeert te vinden door te reizen, doet P.F. Thomése iets vergelijkbaars met Nederlandse geschiedenisfiguren. Zuidland volgt ontdekkingsreizigers en vergeten avonturiers uit onze vaderlandse geschiedenis — Jacob Roggeveen, VOC-types — en laat zien hoe zij botsten met de werkelijkheid die ze probeerden te begrijpen. Het zijn ook impressies, fragmentarisch verteld, met dezelfde afwisseling tussen feitelijkheid en contemplatie. Thomése schrijft proza dat lijkt op Nootebooms aanpak: korte, scherpe observaties die samen een groter beeld vormen. Het verschil: hier gaat het niet om eigen reizen, maar om hoe anderen die reis maakten en faalden hun plek te vinden.

Een verzameling verhalen over Spanje die precies die intensiteit heeft van de vroege Elsevier-stukken, maar dan met zestig jaar Spanje-ervaring erachter. Korte teksten, impressionistisch, over plekken, kunst, landschappen — geschreven vanuit dezelfde nieuwsgierigheid, maar nu met een vocabulaire dat is opgebouwd door eindeloos terugkeren. Het Spaanse van Spanje zit tussen de vroege verhalen en De omweg naar Santiago in: het is recentere Nooteboom, maar met die lichte, fragmentarische vorm die de Elsevier-stukken ook hadden. Voor wie in Op reis 1957-1960 vooral die methode waardeert — korte, gerichte teksten die samen een portret vormen — is dit een logische volgende stap.

Nootebooms vroege verhalen zijn ook verslagen van iemand die probeert Europa te begrijpen door erin rond te trekken. Ilja Leonard Pfeijffer doet iets vergelijkbaars met het antieke Griekenland: Alkibiades is een historische reconstructie die leest als een hedendaagse zoektocht naar wat die wereld betekende. Het is een grote, barokke roman vol details en uitweidingen, maar met dezelfde onderliggende vraag: hoe begrijp je een vreemde cultuur door je erin onder te dompelen? Pfeijffer, net als Nooteboom een klassiek geschoolde reiziger, schrijft over het Middellandse Zeegebied als iemand die zowel bronnen bestudeert als ter plekke kijkt. Het is veel omvangrijker dan de korte verhalen uit Op reis, maar deelt die fascinatie voor hoe een plek iemands lot bepaalt.