Roald Dahl

Roald Dahl (Llandaff, Cardiff, 13 september 1916 – Oxford, 23 november 1990) was een Britse schrijver van Noorse afkomst. Hij groeide op in Wales als zoon van de Noorse immigranten Harald Dahl en Sofie Magdalene Hesselberg, en sprak thuis Noors met zijn ouders en zussen. Zijn vader, een welgestelde scheepsmakelaar, overleed toen Roald drie was, kort nadat zijn zusje Astri aan een blindedarmontsteking was gestorven. Zijn moeder bleef op uitdrukkelijke wens van haar overleden man in Groot-Brittannië: de kinderen moesten op Britse scholen worden onderwezen. Dahl ging vanaf zijn achtste naar diverse kostscholen, waaronder Saint Peter's in Weston-super-Mare en Repton in Derbyshire. Tijdens zijn schooljaren stuurde chocoladefabrikant Cadbury af en toe proefdozen naar de school, een ervaring die hem decennia later inspireerde tot Sjakie en de chocoladefabriek.

In 1934 trad Dahl in dienst van Shell Petroleum en werd na een opleiding uitgezonden naar Dar es Salaam in Tanganyika. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog meldde hij zich aan bij de Royal Air Force. Met zijn lengte van 1,98 meter was hij eigenlijk te lang voor een jachtvliegtuig, maar hij kreeg zijn vliegopleiding in Nairobi en Irak. Op weg naar zijn eerste squadron in Libië maakte hij in 1940 een zware crash, waaraan hij blijvend hoofdletsel overhield. Na herstel vloog hij nog boven Griekenland en Palestina, voor hij halverwege 1941 werd afgekeurd en als inlichtingenofficier naar Washington werd overgeplaatst. Daar vond het kantelpunt in zijn carrière plaats: de Britse auteur C.S. Forester nodigde hem uit zijn oorlogsavonturen te vertellen voor publicatie. Dahl schreef het verhaal zelf uit en Forester gaf het ongewijzigd door aan de Saturday Evening Post. Vanaf dat moment, aldus Dahl zelf, was hij schrijver.

Dahls doorbraak voor een jong publiek kwam met kinderboeken waarin volwassenen vaak de boosdoeners zijn en vindingrijke kinderen de helden. James and the Giant Peach, Charlie and the Chocolate Factory, Matilda, The Witches, Fantastic Mr Fox, The BFG (in het Nederlands De GVR), The Twits, George's Marvellous Medicine en Danny, the Champion of the World vormen samen de kern van zijn kinderoeuvre. In Nederlandse vertaling verschenen klassiekers als De reuzenperzik, De GVR, Matilda, Sjakie en de grote glazen lift, De tovervinger, De reuzenkrokodil, De giraffe, de peli en ik, Rotbeesten en De Minpins. Vanaf eind jaren zeventig werden zijn kinderboeken geïllustreerd door Quentin Blake, inmiddels onlosmakelijk met Dahls werk verbonden; eerdere edities droegen tekeningen van Joseph Schindelman, Faith Jaques en Michael Foreman.

Naast het werk voor kinderen bouwde Dahl een geheel ander oeuvre op voor volwassenen. Zijn korte verhalen, gebundeld in onder meer Tales of the Unexpected en The Wonderful Story of Henry Sugar and Six More, draaien om een sadistische mix van horror, drama, zwarte humor en soms erotiek, bijna altijd met de beroemde 'twist in the tail' – een verrassende, vaak bizarre plotwending aan het slot. In het Nederlands verschenen deze verhalen in bundels als Op weg naar de hemel, Het wonderlijk verhaal van Hendrik Meier en zes andere verhalen, Oom Oswald, Ooit en te nimmer, De boekhandelaar en M'n liefje, m'n duifje, en integraal in Alle Verhalen (2019). De tweedeling in zijn werk is opvallend: de kinderboeken zijn absurder en speelser, maar ook daar gloren geregeld griezeligheid en wreedheid door. De autobiografische boeken Boy: Verhalen van kinderjaren en Solo vertellen zijn eigen jeugd en oorlogsjaren.

Dahls persoonlijke leven werd getekend door verlies en ziekte. In 1953 trouwde hij met de Amerikaanse actrice Patricia Neal; samen kregen zij vijf kinderen. Zoon Theo liep enkele maanden na zijn geboorte hersenschade en hydrocefalus op bij een verkeersongeluk, waarna Dahl meewerkte aan de ontwikkeling van de Wade-Dahl-Till shunt. Dochter Olivia stierf in 1962 op zevenjarige leeftijd aan de gevolgen van mazelen; aan haar droeg hij in 1982 De GVR op. Na zijn scheiding van Neal in 1983 hertrouwde hij met Felicity Ann d'Abreu Crosland. Op 23 november 1990 overleed Dahl aan leukemie. Hij ligt begraven in Great Missenden, bij zijn geliefde Gipsy House, waar hij decennialang in een tuinschuurtje schreef.

De ontvangst van zijn werk was spectaculair. Volgens de Engelstalige Wikipedia zijn er wereldwijd meer dan 300 miljoen exemplaren van zijn boeken verkocht en wordt hij beschreven als 'one of the greatest storytellers for children of the 20th century'. Hij ontving in 1983 de World Fantasy Award for Life Achievement en werd in 1990 door de British Book Awards uitgeroepen tot Children's Author of the Year. In 2008 plaatste The Times hem op nummer 16 in de lijst 'The 50 Greatest British Writers Since 1945'; in 2021 noemde Forbes hem de bestverdienende overleden beroemdheid. In Nederland werden zijn kinderboeken meermaals bekroond door zowel de Griffeljury als de Kinderjury.

Voor wie Dahl nog niet kent, zijn er drie natuurlijke ingangen. Wie wil weten waarom hij een halve eeuw na dato nog altijd op leeslijsten staat, begint bij Sjakie en de chocoladefabriek of Matilda: twee boeken waarin zijn handelsmerken – een slim, moedig kind, grotesk-wrede volwassenen en een rechtvaardige ontknoping – het zuiverst samenkomen. Lezers die zijn verbeeldingskracht in volle vlucht willen zien, kunnen beter naar De GVR grijpen, het boek dat hij aan zijn overleden dochter opdroeg en waarin zijn taalvondsten en zachtere kant het meest zichtbaar zijn. En wie de donkere, cynische Dahl voor volwassenen wil ontdekken – de meester van de twist in the tail – kan terecht bij Op weg naar de hemel of de verzamelbundel Alle Verhalen, waarin de hele reeks beroemde slotwendingen bij elkaar staat.