Annie M.G. Schmidt

Anna Maria Geertruida Schmidt — als schrijfster bekend onder de naam Annie M.G. Schmidt — werd geboren op 20 mei 1911 in Kapelle, Zeeland, als dochter van de hervormde predikant Johannes Daniël Schmidt en onderwijzeres Geertruida Maria Bouhuijs. Ze deed in 1930 eindexamen hbs-a aan de Rijks Hoogere Burgerschool te Goes en ging werken in bibliotheken, onder meer in Amsterdam en Den Haag. In november 1940 behaalde ze het directeursdiploma van de Centrale Vereeniging voor Openbare Leeszalen en Bibliotheken, en kort daarna werd ze directrice van de stadsbibliotheek van Vlissingen. De tussenletters M.G. voerde ze ter onderscheiding van een andere schrijfster A. Schmidt — een nuchter detail dat tekenend is voor iemand die haar schrijverschap pas na haar vijfendertigste serieus zou oppakken.

Haar literaire loopbaan kwam op gang toen ze in 1946 bij de Amsterdamse krant Het Parool ging werken, eerst als documentaliste en later tot 1958 als redactrice. In diezelfde periode werd ze lid van de krantencabaretgroep De Inktvis en begon ze cabaretteksten en liedjes te schrijven voor onder anderen Wim Kan, Wim Sonneveld en Conny Stuart. Toen de dichter Adriaan Morriën in 1954 kritisch was over haar poëzie voor volwassenen, stopte ze met dat genre en concentreerde ze zich voortaan op liedjes, theaterteksten, radio- en televisiedrama en — vooral — op boeken en versjes voor kinderen. Die keuze zou het Nederlandse culturele landschap herverkavelen.

De doorbraak kwam in de jaren vijftig op twee fronten tegelijk. In 1952 begon de hoorspelserie In Holland staat een huis over de Familie Doorsnee, waarvan tussen 1952 en 1958 niet minder dan 91 afleveringen werden gemaakt; eruit kwam onder meer het vermaarde liedje Ali Cyaankali op muziek van Cor Lemaire. Parallel verschenen de eerste Jip en Janneke-verhalen (1952–1957), geïllustreerd door haar goede vriendin Fiep Westendorp, die daarna vrijwel al haar kinderboeken zou tekenen. Hierna volgden klassiekers als Abeltje (1953), het versje Dikkertje Dap (1950), Het Beertje Pippeloentje (gebundeld in 1958), Pluk van de Petteflet (1971), Minoes (1970), Floddertje en Otje (1981). Haar personages — een jongetje in een rode kraanwagen, een poes die mens werd, een meisje dat alles van karton knutselt — zijn in Nederland en Vlaanderen onderdeel geworden van wat gerust het collectieve geheugen genoemd mag worden.

Wat Schmidts werk herkenbaar maakt, is de combinatie van brutale toon en lichtvoetige ritmiek. Ze schreef in een idioom dat door de Engelstalige Wikipedia 'delicious Dutch' wordt genoemd: korte zinnen, spreektaal, trefzekere rijmen, en een onverstoorbare blijmoedigheid die ruimte liet voor pittige grappen. Voor haar tijd was ze een vrije geest; toen ze in een hoorspel iemand liet zeggen dat hij een ander 'een schop onder zijn achterwerk' zou geven, regende het opzeggingen bij de VARA. Haar werk gaat vaak over kinderen die zich niet schikken, dieren die praten en volwassenen die net iets te serieus zijn — thema's die bij haar nooit moraliseren, maar wel systematisch de kant van de eigenzinnige kiezen. Uit haar bibliotheekjaren nam ze één principe mee: alleen verhalen en gedichten vertellen die kinderen zelf werkelijk zouden willen horen.

Naast het kinderwerk bouwde ze een imposant theateroeuvre op, bijna altijd met componist Harry Bannink. In 1965 schreef ze de tekst voor Heerlijk duurt het langst, doorgaans beschouwd als de eerste oorspronkelijk Nederlandstalige musical, met 534 voorstellingen. Tussen 1966 en 1968 volgde de televisieserie Ja zuster, nee zuster, en daarna onder meer de musicals En nu naar bed (1971), Wat een planeet (1973), Foxtrot (1977) en Madam (1981). Toneelstuk Er valt een traan op de tompoes (1980) vestigde haar naam ook als toneelschrijver; de twaalfdelige televisieserie Pleisterkade 17 liep van 1975 tot 1977. Haar laatste boek, de jeugdherinneringen Wat ik nog weet, verscheen in 1992; in 1991 was ze gestopt met schrijven na het slecht ontvangen toneelstuk We hebben samen een paard.

De erkenning was ongewoon breed. In 1964 won ze de Staatsprijs voor kinder- en jeugdliteratuur, en in 1988 ontving ze de Hans Christian Andersenprijs — de tweejaarlijkse onderscheiding van de International Board on Books for Young People, die geldt als hoogste internationale prijs voor een auteur van kinderboeken. In 2006 werd ze opgenomen in de Canon van Nederland, als nummer 45 van 50 onderwerpen, naast nationale iconen als Vincent van Gogh en Anne Frank; de herziene versie uit 2007 handhaafde haar plek. Nederlandse historici typeren haar in die context als een van de grootste Nederlandse schrijvers. Ook na haar dood blijft het werk onverminderd leverbaar, met posthume bundelingen als Liefs van Annie (2011), Die van die van u (2014) en Kattenkwaad en poezenliefde (2024).

Schmidt overleed op 21 mei 1995 in haar woning aan de Vossiusstraat in Amsterdam, één dag na haar 84e verjaardag, door zelfgekozen euthanasie — een beslissing die ze zorgvuldig met haar huisarts had afgestemd en die in het Nederlandse euthanasiedebat jarenlang is aangehaald. Ze ligt begraven op Zorgvlied. Haar vriend en componist Harry Bannink schreef, op haar verzoek, de begrafenismuziek.

Voor wie Schmidt wil leren kennen zijn er grofweg drie ingangen. Wie opgroeide zonder Jip en Janneke of nu zelf voorleest, begint bij de verzamelbundel Jip en Janneke (1977): korte verhaaltjes die vrijwel ongevoelig zijn voor veroudering en in een paar bladzijden laten horen hoe Schmidts spreektaal werkt. Wie iets ouders zoekt — vanaf een jaar of zeven — kan terecht bij Pluk van de Petteflet (1971) of Otje (1981), waarin haar gevoel voor avontuur, dierenpersonages en milde anarchie het sterkst samenkomen. En wie Schmidt als volwassen stem wil ontmoeten, leest Wat ik nog weet (1992): haar jeugdherinneringen, en tegelijk een directe inkijk in de bibliotheek- en predikantsdochter die later de koningin van het Nederlandse kinderboek zou worden.